Deel 1. Het water heeft ons gevormd, niet de grond. 

De gemeente West Betuwe bestaat uit een verzameling plaatsjes aan de Waal en aan de Linge. Stuk voor stuk willen deze zoveel mogelijk hun ‘eigenheid’ bewaren. Vanuit hun zelfstandigheid zijn ze geworden wat ze zijn. De voormalige gemeente Lingewaal (Asperen, Herwijnen, Heukelum, Spijk en Vuren) is in 2019 opgegaan in de fusiegemeente West Betuwe. Dat vind ik een aansprekende naam. De Betuwe is al eeuwen een begrip en wordt geassocieerd met een romantisch gebied waar ook nog eens het heerlijkste fruit vandaan komt. Wij zijn dan wel alleen het uiterste linkergedeelte van de bloeiende Betuwe, maar toch. En die prachtige boomgaarden met hoogstambomen, die altijd zo mooi in bloei stonden en waar met behulp van lange ladders onder zware omstandigheden het fruit werd geplukt, zijn jammer genoeg nauwelijks meer te vinden. Alles wordt kort gehouden, er is veel veranderd. Toch zou ik de naam Lingewaal een betere naam vinden dan West Betuwe. Vrijwel elk dorp in onze gemeente is gevormd door de Waal of de Linge. Het water heeft ons gebied gemaakt tot wat het is. Niet de grond. 

Over water en de Waal gesproken: ik moest hieraan denken toen ik laatst weer eens door Slot Loevestein slenterde. Het slot staat weliswaar aan de overkant, maar ‘onze kant’ heeft er wel degelijk een rol gespeeld. Bruisten van Herwijnen (1340-1413) heeft het kasteel Frissestein gebouwd. Hij kreeg dat recht van de Hertog van Gelre, bij wie hij in dienst was. In feite is hij de grondlegger van Herwijnen. Hij trouwde ook nog eens met een dochter van Aelbrecht van Beieren, in die tijd graaf van Holland, Henegouwen en Zeeland. Deze Aelbrecht benoemde Bruisten in 1386 tot kastelein (slotvoogd) van Loevestein. En dan gaat de rivier de Waal een belangrijke rol spelen in dit gebied. Bruisten ging tol heffen. En niet zo weinig ook, heb ik mij laten vertellen. Dit leidde weer tot lokale oorlogshandelingen, enz. Nou ja, het gewone werk in die tijd.

Het dominante water in ons gebied bestaat uit de Waal en de Linge. Zij zijn bepalend. Maar verschillen enorm van elkaar. De Waal is een machtige rivier die zijn oorsprong vindt ergens in Zwitserland en onder de naam Rijn door Duitsland in ons land komt. De Linge is een 100% Nederlandse rivier die van Doornenburg naar Gorinchem loopt. De rivieren verschillen als dag en nacht. Datzelfde geldt ook min of meer voor de dorpen aan die rivieren. De Linge kronkelt rustig door het land en is een toonbeeld van vredigheid en kalmte. De dorpen stralen dat ook uit. Met de Waal is het anders gesteld. Die kan woest uithalen. Waaldorpen hebben een wat ruwer karakter dan die van de Linge. Waal en Linge vullen elkaar goed aan. 

Deel 2. ‘Symfonie van de Betuwe’

Het Betuwse landschap aan de Linge is van alle kanten vastgelegd door schilder Jan van Anrooy. Rumpt, Beesd, Tricht en Deil spelen de hoofdrol. Typische Lingedorpen zoals hierboven omschreven. In het vorig jaar uitgekomen boekwerk ‘Symfonie van de Betuwe’ (de naam van een schilderij van Van Anrooy) geeft schrijver Jef de Jager een duidelijk overzicht van het leven en de werken van Jan van Anrooy. Een zeer bijzondere levensloop met indrukwekkende schilderijen. Schrijver Jef de Jager? Die ben ik eerder ergens tegengekomen. Ik zoek deel vijf en zes op van ‘Het Bureau’ van J.J. Voskuil. En ja hoor, daarin wordt hij onder de naam A. Blazer, student Antropologie, opgevoerd. Hij kan niet echt op de sympathie van Voskuil rekenen. Maar ja, Han Voskuil was ook niet een van de makkelijksten. Hoe dan ook, ik vind ‘Symfonie van de Betuwe’ verhelderend. Hoe er in de streek positief wordt omgegaan met een zeer getalenteerd schilder met al zijn nukken, van wie sommige schilderijen mij, grote leek die ik ben, deden denken aan Van Gogh. Wanneer Van Anrooy in een van de dorpen aan de Waal had gewoond en gewerkt was hij beslist tot andere schilderijen gekomen. Van dezelfde kwaliteit, hij kon niet anders. Maar hij zou zeker het bewijs hebben geleverd dat het water de dorpen van West Betuwe heeft gevormd. En niet de grond. 

*‘Symfonie van de Betuwe’ is een uitgave in samenwerking met de Stichting Kunst en Cultuur West Betuwe. 

Jan Willem Beek